ماهی قرمز، آیین باستانى یا سنت صدساله؟

اقدام شهردارى ها و سازمان دامپزشكى كل كشور در آزادسازى توزیع و فروش ماهیان قرمز، موجب شده، هرسال میهمانان خوانده اى سر سفره هفت سین باستانى ایرانیان حضور یابند. به گفته پزشكان و متخصصان بیماریهاى مشترك میان انسان و حیوان، ماهى قرمز به دلیل نوع نگهدارى و شرایط ویژه توزیع و خرید وفروش و نیز نگهدارى در تنگ هاى كوچك شیشه اى منبعى براى انتقال بیمارى هایى است كه برخى از آنها بدون علاج و درمان هستند. «دكتر مهرناز عطرى»، مدیر گروه مهر ایران در این باره مى گوید: «میكروارگانیسم هاى موجود در آب مكان هاى آلوده پرورش ماهى قرمز كه ماهى هاى حاره اى را نیز شامل مى شود، سبب تولید بیمارى هاى واگیردار در این آبزیان بوده و از طریق تماس پوست انسان با خودماهى، آب تنگ و آكواریوم، قابل انتقال به انسان است.» وى كه سالهاى زیادى در این حوزه پژوهش كرده است، مى افزاید: «۲۵ هزار زیرگونه ویروس سالمونلا شامل عفونت هاى حاد دستگاه گوارش با علایم اسهال خونى، استفراغ، تب شدید، درد بدن، اختلال دستگاه تنفسى و تضعیف سیستم دفاعى بدن احتمال ورود به بدن افراد سالم و بالغ، كهنسالان و خردسالان را دارد.» وى تصریح مى كند: «پیستوریازیس بیمارى پوستى خطرناكى است كه از دیرباز به وفور در ایران دیده شده و به طور جدى در حال افزایش است. این بیمارى در گذشته به مرض پولك ماهى معروف بوده كه پس از گسترش بیمارى و نمایش علائم هم به سختى تشخیص داده مى شده است. كورتون تراپى نیز از گسترش این بیمارى جلوگیرى نمى كند و در اطفال قابل تجویز نیست. از سوى دیگر، جایگزینى پوست آلوده با پوست سالم در مداواى آن تأثیرپذیر نیست.» به گفته «عطرى» در موارد گسترش متوسط و پیشرفته كه زخم هاى پوستى به صورت پولك ماهى با خونریزى هاى عفونى، سراسر بدن بیمار را فرامى گیرد، دیگر راهى براى درمان نیست و به مرگ بیمار منجر مى شود. این ویروس از طریق كوچكترین خراش بر انگشتان و تماس با آب تنگ ماهى آلوده به این ویروس، قابل انتقال است.»

دغدغه هاى دولتى ها
احتمال انتقال این بیمارى ها كه حتى بیمارى پوستى خطرناك پیستوریازیس را نیز در برمى گیرد، موجب شده نگرانى هاى فراوانى میان پزشكان و متخصصان بیمارى هاى پوستى ایجاد شود. حتى اخیراً رئیس سازمان دامپزشكى كشور در نامه اى به مدیركل دامپزشكى استان تهران تصریح كرده: «هر ساله با شروع ایام نوروز برخى از دستفرشان اقدام به عرضه ماهیان زینتى از جمله ماهى قرمز یا حوضى مى كنند كه به دلیل عدم رعایت شرایط بهداشتى در زمان عرضه( از نظر فیزیكوشیمیایى آب، تحمیل استرس به ماهى، عدم تعویض مناسب آب، عدم دفن بهداشتى پساب خروجى و ماهیان مرده) باعث گسترش مخاطبات بهداشت انسانى، زیست محیطى و افزایش تلفات ماهى موجب بروز بیمارى مشترك میان ماهیان زینتى و انسان مى شود.

۵ تا ۱۰ میلیون ماهى قرمز در تهران
براساس پیش بینى ها، سالانه حدود ۵ تا ۱۰ میلیون ماهى قرمز فقط وارد تهران مى شود كه بخش زیادى از آنها ظرف یك ماه به فروش رسیده و وارد سفره هفت سین خانواده هاى ایرانى مى شود. البته در سالهاى گذشته، در كنار این ماهى ها، لاك پشت و مار آبى نیز عرضه شده و به فروش مى رسید كه با فعالیت هاى دوستداران حیوانات، عرضه آنها ممنوع شد. برخى از كارشناسان معتقدند كه عرضه و فروش ماهى زنده نیز باید ممنوع شود، زیرا این كار جلوى انتقال بیمارى هاى خطرناك به انسانها را مى گیرد. این در حالى است كه با وجود تلاشهاى متخصصان پزشكى و دوستداران محیط زیست و حیوانات این كار تاكنون میسر نشده است. مجموع تحولات درباره این مسأله موجب شد، گروه مهر ایران به عنوان یك تشكل غیردولتى كه پیگیر این ماجرا است، در نامه اى به رئیس سازمان دامپزشكى كشور به فروش ماهى هاى قرمز اعتراض كند. در بخشهایى از این نامه آمده است: «هرگونه ماهى باید تنها از طریق فروشگاه هایى عرضه شود كه داراى پروانه معتبر و مجوز قانونى فروش آبزیان از سوى سازمان دامپزشكى كشور باشند. هرگونه توزیع عمده یا جزیى ماهیان از سوى مراكز دیگر، به هر طریق و تحت هر شرایط دیگر، نقض قوانین سازمان دامپزشكى محسوب شده و قابل پیگرد قانونى است.» گروه مهر ایران خاطرنشان كرده: «همه ساله در ایام پایانى سال عرضه ماهیان قرمز عادى و زینتى از مراكز تكثیر و پرورش غیرمجاز مستقیماً توسط عمده فروشان به میدان مركزى میوه و تربار شهردارى تهران و میادین میوه و تربار شهردارى هاى دیگر مناطق شهر صورت گرفته كه اینها توسط دكه داران این میادین، فروشگاههاى غیرمجاز، دستفروشان و خرده فروشان متفرقه به مردم فروخته مى شوند. از آنجا كه شهردارى تهران فاقد هرگونه مجوز قانونى براى فروش حیوانات زنده بوده، هر سال به طور غیرقانونى مبادرت به مزایده دكه هاى فروش آبزیان در اماكن تحت پوشش خود به متقاضیان آزاد و غیرمجاز فروش ماهى و اخذ مبالغ هنگفت از متقاضیان مى كند. هرگونه نظارت بر بهداشت و نحوه نگهدارى و حمل و نقل این آبزیان در اماكن تحت پوشش شهردارى ها از سوى سازمان دامپزشكى نیز همانند عدم دخالت و كنترل سازمان دامپزشكى تاكنون، شركت در جرم شهردارى محسوب شده و قابل پیگیرى است.»

آیا ماهى قرمز در هفت سین، سنتى باستانى است
از همه این موارد گذشته، بسیارى معتقدند كه حضور ماهى قرمز در تنگ، سر سفره هفت سین از سنت هاى ایرانى است كه از گذشتگان و پیشینیان به یادگار مانده و چشم پوشى از آن بسیار سخت است. این افراد برآنند كه ماهى قرمز سفره هفت سین جزو لاینفك این سنتها است و حتماً مبنایى اعتقادى دارد كه بر ما پوشیده است. آیا واقعاً چنین است؟ پاسخ دینى انجمن موبدان تهران به نامه گروه مهر ایران در این باره گویاى همه چیز است. در این نامه آمده است: «در پاسخ به نامه شما به آگاهى مى رساند كه بهره گیرى نادرست از جانوران در باور زرتشتیان جزو كارهاى ناشایست بوده و گذاردن حیوانات زنده از جمله ماهى بر سر سفره هفت سین نوروزى یك سنت دیرینه و باستانى ایرانى و زرتشتى نبوده و مورد تأیید انجمن موبدان تهران نیست. در ضمن تماس نامسؤولانه با حیوانات، به ویژه ماهى كه عموماً حاوى ویروس و میكروب هایى مانند سل پوستى است، آن هم با این تعداد (آمار پنج میلیون در شب سال نو در تهران)، موجب انتشار این بیمارى ها به ویژه در كودكان خواهد شد.»

سفره هفت سین، نماد نیكى ها ست
«سفره هفت سین از دیدگاه باستانى دربرگیرنده نمادهاى صفات نیكویى است كه خداوند به انسان ها عطا كرده است. این سفره نماد اورمزد (خدا) و ۶ امشاسپند (فروزخدایى) است. «موبد اردشیر خورشیدیان» رئیس انجمن موبدان تهران درباره حضور عناصرى همچون ماهى قرمز در سفره هفت سین مى گوید: «دقیقاً مشخص نیست ماهى قرمز از چه زمانى وارد سنت هاى نوروزى شده است، اما مسأله مهم این است كه یك رسم دینى زرتشتى نیست. از دید دین زرتشت،به هیچوجه نباید گذاشت یك موجودى اسیر و بى جان شود. حیوان باید آزاد باشد و زندگى كند. از نظر دین ما و فرهنگ ایرانى این كار شایسته نیست و نباید انجام شود.»

«موبد خورشیدیان» با اشاره به متون قدیمى و فرهنگ شفاهى زرتشتیان تصریح مى كند: «درهیچ جا، حضور ماهى قرمز در سفره هفت سین به چشم نمى خورد، زیرا نماد چیزى نیست كه ارزشمند و اندیشمندانه باشد، به همین دلیل در متون اوستایى و باستانى هیچ اشاره اى به این مسأله نشده است.» به گفته وى، بررسى ها نشان مى دهد، ماهى قرمز حدود یك قرن پیش از فرهنگ چینى به سنت هاى ایرانى منتقل شده است، زیرا چینى ها از ماهى قرمز در اعیاد خود استفاده مى كنند و احتمالاً ایرانى هایى كه به آنجا رفته بودند، از این مسأله استقبال كرده و آن را به ایران آورده اند.

سنتى ۱۰۰ ساله!
این اشاره رئیس انجمن موبدان تهران درست مى نماید، زیرا شواهدى وجوددارد كه نشان مى دهد، ماهى قرمز نهایتاً در یك قرن گذشته وارد سنت هاى نوروزى شده و برسر سفره هفت سین حضور یافته است. تابلویى نقاشى مربوط به میانه هاى حكومت قاجار دركاخ گلستان وجوددارد كه در آن سفره هفت سین رسمى بدون حضور ماهى قرمز دیده مى شود.